Osiem dokumentów z Archiwum Państwowego w Warszawie (Oddział w Pułtusku), uwierzytelnionych w maju 2022 r., przetłumaczonych przysięgle z języka rosyjskiego na język polski przez Teresę Pajączkowską, Toruń, 3 marca 2023 r. Numery repertorium 131/2023 – 138/2023.
Archiwum
Archiwum Państwowe w Warszawie, Oddział w Pułtusku (kopie uwierzytelnione — maj 2022 r.)
Tłumaczka
Teresa Pajączkowska, mgr, Tłumacz Przysięgły Języka Rosyjskiego · ul. Małachowskiego 14a/6, 87-100 Toruń · lista Ministra Sprawiedliwości TP/2734/05
Zakres
Rodzina Wajngort / Tofel, Ostrów Mazowiecka, 1882–1914
Aktualizacja stanu sprawy (15 IV 2026 r., wieczorem):rosyjskojęzyczne oryginały znajdują się już w aktach — uwierzytelniony plik PDF z Archiwum Państwowego w Warszawie (Oddział w Pułtusku), zawierający urzędowe pismo przewodnie archiwum (podpis Dyrektora, sprawa O-P.6342.239.2022, z dnia 27 maja 2022 r.) oraz skany wszystkich 8 dokumentów z pieczęcią reprodukcyjną archiwum i datami uwierzytelnienia (26 maja 2022 r.). Złożono w: 01_Great-Grandparent_Polish_Ancestor/Originals/2022-05-27_PolishArchives_CertifiedOriginals_8records_Ostrow_O-P.6342.239.2022.pdf.
Poniższe transkrypcje pochodzą nadal z tłumaczeń przysięgłych na język polski sporządzonych przez T. Pajączkowską w 2023 r. (dostępnych dotąd wyłącznie jako zdjęcia w korespondencji — same pliki PDF tłumaczeń przysięgłych pozostają jedyną luką). Na potrzeby wniosku do Wojewody warto przy okazji wgrać pliki PDF od T. Pajączkowskiej; na razie zestawienie „oryginał + odczyt” wystarcza do oceny przez pełnomocnika.
00
Najważniejsze nowe ustalenia
Adnotacje o służbie wojskowej w księdze meldunkowej Eli — dowód posiłkowy (znaczenie obniżone 16 IV 2026 r.).
Wpis dotyczący Eli Wajngorta w księdze meldunkowej zawiera adnotację: „Wezwany do służby wojskowej z poboru 1905 r.” — w brzmieniu tłumaczenia przysięgłego. Druga adnotacja brzmi: „Niewydanie paszportu, patrz nr wch. dziennika 1912 r. nr 341”. Jest to dowód ze źródła pierwotnego (za pośrednictwem tłumaczenia przysięgłego), że przed emigracją Ela podlegał obowiązkowi służby wojskowej i że odmówiono mu wydania paszportu. Pobór z 1905 r. przeprowadzała jednak władza Imperium Rosyjskiego, a nie polska. To, czy obowiązki wojskowe z okresu rosyjskiego przechodzą na grunt zastrzeżenia z art. 11 dotyczącego polskiej służby wojskowej, nie zostało zweryfikowane. Na tej podstawie argument „paradoksu wojskowego” został obniżony do rangi punktu uzupełniającego (16 IV 2026 r.). Ujęcie zmienione 29 VII 2026 r.:Case Brief przedstawia to zastrzeżenie jako pierwszoplanowe zagadnienie dla pełnomocnika, opierając je na wynikającym z wieku obowiązku Eliasa na gruncie polskiej ustawy z 1924 r. (45 lat w maju 1928 r.; brak w aktach zwolnienia od powszechnego obowiązku wojskowego) — akta z okresu rosyjskiego przytoczone tutaj służą jako potwierdzenie jego historii wojskowej, a nie jako podstawa prawna. Zob. Legal Theory §04 oraz zastrzeżenia (disclosures) w Case Brief.
Daty, imiona i nazwiska oraz linia pokrewieństwa wzajemnie się potwierdzają. Data urodzenia Berka — 26 III 1914 r. — jest dokładnie zgodna z amerykańską kartą indeksową wizy V-1331441. Imiona i nazwisko Bessie potwierdzono jako Basza Sura Tofel (nie Toffel, nie Tofelj). Polską datę urodzenia Eli (14 października 1882 r. wg nowego stylu) traktuje się jako rozstrzygającą — jego amerykańska deklaracja zamiaru (Declaration) i wniosek naturalizacyjny (Petition) wskazują 5 stycznia 1885 r. (skorygowano 29 VII 2026 r. po wcześniejszym błędnym przytoczeniu daty „1889”), co stanowi oświadczenie sprzeczne z jego własnym polskim aktem. Przy każdej z tych dat Ela miał w maju 1928 r. czterdzieści kilka lat (45 lat wg aktu polskiego, 43 wg dokumentów amerykańskich) — mieścił się w przedziale 17–50 lat objętym polskim powszechnym obowiązkiem wojskowym.
Jedna drobna rozbieżność warta odnotowania: w księdze meldunkowej Basza Sura figuruje pod adresem „Ostrów 67-165”, a nie 164. Wpis Eli dotyczy domu nr 164. Może to być po prostu inna karta tego samego zameldowania gospodarstwa domowego albo ślad przeprowadzki lub przenumerowania. Bez znaczenia, chyba że Wojewoda o to zapyta.
01
Dokument 1 — księga meldunkowa, dom nr 164 w Ostrowi
szamesy (szames — posługacz synagogalny) — forma liczby mnogiej; może wskazywać na pełnienie kilku funkcji synagogalnych albo na niepewność tłumaczki
Stan majątkowy
[dwa wyrazy nieczytelne]
Poprzedni adres
miasto Ostrów
Adnotacja A
„Wezwany do służby wojskowej z poboru 1905 r.” — brzmienie wg tłumaczenia przysięgłego Krytyczne
Adnotacja B
„Niewydanie paszportu, patrz nr wch. dziennika 1912 r. nr 341” — brzmienie wg tłumaczenia przysięgłego Krytyczne
Skany oryginału
Skany w wysokiej rozdzielczości rosyjskojęzycznej strony oryginału (nr 449) otrzymano i złożono w aktach 29 VII 2026 r. (Desktop/"Polish Citizenship Documents"/Polish_State_Archives_Russian_Originals/Residence_Book_House164/), wraz ze zbliżeniami rubryki uwag. Nieformalny, niezależny odczyt tekstu rosyjskiego (29 VII 2026 r., trzykrotnie sprawdzony na obu zdjęciach zbliżeń — nie jest to tłumaczenie przysięgłe; rozstrzyga tekst tłumaczki) potwierdza dosłownie ołówkową adnotację paszportową oraz — po zestawieniu ze zdjęciem całej strony — potwierdza, że adnotacje znajdują się w wierszu 1 (Ela Wajngort): rubryki uwag w wierszach 2–6 (Basza Sura i dzieci) są puste, a żaden inny mężczyzna na tej stronie nie był w wieku poborowym rocznika 1905 (Froim Fiszel ur. 1906, Berek ur. 1914). Dwie kwestie pozostają do ponownego zbadania przez profesjonalistę: (a) pierwszy wpis czerwonym atramentem zdaje się brzmieć „Принятъ на военную службу въ призывѣ 1905 года” („przyjęty do służby wojskowej w poborze 1905 roku”) — końcówka -тъ odpowiada wyrazowi „принятъ” (przyjęty), a nie „призванъ” (wezwany); w razie poświadczenia byłby to mocniejszy dowód faktycznego wcielenia; (b) drugi wpis czerwonym atramentem, oznaczony w tłumaczeniu przysięgłym jako [nieczytelne], czytelnie zaczyna się od słowa „Зачисленный…” („zaliczony…”), a pod nim widnieje ołówkowa data 5/XI 1909 r. — potencjalnie dowód, że jego status wojskowy był jeszcze w 1909 r. odnotowywany. Działanie zaplanowane: gotowa do wysłania prośba do T. Pajączkowskiej o ponowny odczyt (w wersji angielskiej i polskiej, wraz z trzema skanami do załączenia) zapisana jest w Desktop/"Polish Citizenship Documents"/NOTE_Red_Ink_Entries_READ_THIS.txt — dotyczy bezpośrednio argumentacji opartej na zastrzeżeniu wojskowym z art. 11.
Wpis 2 — małżonka
Imię i nazwisko
Basza Sura Wajngort z domu Tofel (kobieta)
Rodzice
Froim Fiszek i Frejda z domu Jałowiec
Urodzona
8/20 lipca 1882 r., Ostrów (stary styl / nowy styl)
ur. 10 VII 1906 r., Ostrów · kawaler · przy rodzicach
Trajna Wajngort
ur. 1 V 1910 r., [Ostrów, „także” = tamże] · panna
Gita Wajngort
ur. 10 IV 1912 r. · [tamże]
Berek Lejb Wajngort
ur. 26 III 1914 r., Ostrów · kawaler
Uwierzytelnione przez Archiwum Państwowe w Warszawie, Oddział w Pułtusku, 26 maja 2022 r. Tłumaczenie poświadczone przez T. Pajączkowską, Toruń, 3 marca 2023 r.
02
Dokument 2 — akt urodzenia nr 142 / 1889: Ela Wajngort
Urodzenie prapradziadka — rejestracja z opóźnieniem
Repertorium 132/2023
Ostrów, akt nr 142 z 1889 r.
Data sporządzenia
13/25 października 1889 r., godz. 9.00
Zgłaszający
Chaim Pejsach Wajngort (robotnik, lat 45)
Świadkowie
Lejzor Szkolnik (55), Jankiela Bekas (63) — mieszczanie m. Ostrowa
Faktyczna data urodzenia dziecka
2/14 października 1882 r., Ostrów (stary styl / nowy styl — w chwili rejestracji miał 7 lat)
Imię dziecka
Ela (nadane przy obrzezaniu)
Matka
Fryma Trajna z domu Grudka (lat 46)
Przyczyna opóźnienia
„Nieterminowe przedstawienie dziecka wystąpiło z powodu nieobecności ojca”. Drugi świadek był niepiśmienny; akt podpisał wyłącznie pierwszy świadek oraz ojciec, który był niepiśmienny.
03
Dokument 3 — akt urodzenia nr 46 / 1889: Basza Sura Tofel
Urodzenie praprababki — rejestracja z opóźnieniem
Repertorium 133/2023
Ostrów, akt nr 46 z 1889 r.
Data sporządzenia
13/25 kwietnia 1889 r.
Zgłaszający
Froim Fiszek Tofel (introligator, lat 27)
Świadkowie
Lejzor Szkolnik (55), Pejsacha Wideler (38)
Faktyczna data urodzenia dziecka
8/20 lipca 1882 r., Ostrów (stary styl / nowy styl)
Imię dziecka
Basza Sura
Matka
Frejda z domu Jałowiec (lat 32)
Przyczyna opóźnienia
„Nieterminowe przedstawienie dziecka wystąpiło z powodu pobytu ojca za granicą”.
04
Dokument 4 — akt małżeństwa nr 5 z 2 III 1905 r.: Ela i Basza Sura
Małżeństwo Eli Wajngorta i Baszy Sury Tofel
Repertorium 134/2023
Ostrów, akt nr 5 z 2 marca 1905 r., godz. 20.00
Pan młody
Ela Wajngort — kawaler, rzeźnik, lat 21, ur. w Ostrowi, syn Chaima Pejsacha i Trajny z domu Grudka, zamieszkały w Ostrowi
Panna młoda
Basza Sura Tofel — panna, lat 22, ur. w Ostrowi, córka Froima Fiszka i Frejdy z domu Jałowiec, zamieszkała w Ostrowi
Zapowiedzi
Ogłoszone trzykrotnie w synagodze w Ostrowi: 12, 19 i 26 lutego 1905 r.
Urzędnik stanu cywilnego — burmistrz (podpis nieczytelny), rabin G. Balber, świadkowie A. Imber i Sz. Nankin. Pan młody i panna młoda wskazani jako niepiśmienni.
Kluczowe Jest to wpis małżeństwa religijnego do akt stanu cywilnego z 1905 r., dokonany w ostrowskiej księdze stanu cywilnego — co w świetle prawa obowiązującego na ziemiach polskich zaboru rosyjskiego w 1905 r. czyniło je małżeństwem ważnym cywilnoprawnie. Rozstrzyga to podnoszoną wcześniej wątpliwość, czy Stany Zjednoczone uznałyby małżeństwo „wyłącznie religijne”: małżeństwo zostało wpisane do akt stanu cywilnego, a zatem jego uznanie według reguły lex loci celebrationis nie budzi wątpliwości.
Ostrów, akt nr 103 z 25 września 1912 r., godz. 10.00 — tego samego dnia co Dokumenty 5 i 6
Zgłaszający
Ela Wajngort — wskazany tu jako kowal
Świadkowie
Gerszy Balbera (59), Zelka Szkolnika (55)
Data urodzenia dziecka
10 kwietnia 1912 r., Ostrów
Matka
Basza Sura z domu Tofel (lat 30)
Imię
Gita
Zwraca uwagę, że w dokumentach 5, 6 i 7 wskazano trzy różne zawody Eli — wszystkie akty sporządzono tego samego dnia. Trzy kolejne akty urodzenia (101, 102, 103) trojga starszych dzieci zarejestrowano wstecznie, jedną partią, we wrześniu 1912 r. Wskazania zawodu różnią się w trzech aktach; księga meldunkowa wymienia go jako „szamesy”. Warte odnotowania przez pełnomocnika, lecz bez znaczenia dla ustalenia linii pokrewieństwa.
★ Pradziadek — polski punkt zaczepienia całego łańcucha
Repertorium 138/2023
Ostrów, akt nr 18 z 2 kwietnia 1914 r., godz. 10.00 Dokument węzłowy
Zgłaszający
Ela Wajngort (lat 29)
Świadkowie
Gerszy Balbera (61), Zelka Szkolnika (57) — ci sami świadkowie, którzy poświadczyli rejestracje z 1912 r.
Data urodzenia dziecka
26 marca 1914 r., Ostrów — dokładnie zgodna z amerykańską kartą indeksową wizy V-1331441
Matka
Basza Sura z domu Tofel (lat 32)
Imię nadane przy obrzezaniu
Berek Lejb
Kluczowe Jest to ten właśnie dokument podstawowy dla wniosku o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego. Berek urodził się na ziemiach polskich, z rodziców urodzonych na ziemiach polskich, w Ostrowi, która od 1918 r. weszła w skład terytorium Polski (II Rzeczpospolita). Archiwum Państwowe uwierzytelniło ten akt; tłumaczenie przysięgłe — T. Pajączkowska. Data urodzenia jest dokładnie zgodna z amerykańską kartą indeksową wizy — brak rozbieżności do wyjaśnienia.
09
Znaczenie dla sprawy
1. Adnotacje o służbie wojskowej z 1905 r. — dowód posiłkowy, o obniżonym znaczeniu
Adnotacje w księdze meldunkowej („Wezwany do służby wojskowej z poboru 1905 r.” oraz „Niewydanie paszportu, 1912 r.”) stanowią dowód ze źródła pierwotnego (za pośrednictwem tłumaczenia przysięgłego), że Ela podlegał obowiązkowi służby wojskowej i że odmówiono mu wydania paszportu. Pobór z 1905 r. przeprowadzała jednak władza Imperium Rosyjskiego, a nie polska — Ostrów leżał w zaborze rosyjskim, a Polska nie istniała jako państwo niepodległe do 1918 r. To, czy obowiązki wojskowe z okresu rosyjskiego przechodzą na grunt zastrzeżenia z art. 11 dotyczącego polskiej służby wojskowej, nie zostało zweryfikowane. Argument „paradoksu wojskowego” został obniżony do rangi punktu uzupełniającego dla pełnomocnika (zob. Legal Theory §04a). Głównymi argumentami są obecnie argument z niezdolności małoletniego / braku jurysdykcji oraz droga po matce.
2. Kwestia uznania małżeństwa z 1905 r. jest w istocie rozstrzygnięta
Małżeństwo jest odnotowane w ostrowskich aktach stanu cywilnego (akt nr 5 z 2 marca 1905 r.), a nie wyłącznie w księdze synagogalnej. W świetle prawa o aktach stanu cywilnego obowiązującego na ziemiach polskich zaboru rosyjskiego żydowskie małżeństwa religijne wpisywane były do akt stanu cywilnego przez osobę udzielającą ślubu i przez ten wpis stawały się małżeństwami ważnymi cywilnoprawnie. Ważne cywilnoprawnie małżeństwo z 1905 r. jest uznawane w Stanach Zjednoczonych na podstawie reguły lex loci celebrationis, bez potrzeby dalszej legitymizacji.
3. Data urodzenia Eliasa wg aktu polskiego to 14 października 1882 r. — dokumenty amerykańskie wskazują 5 stycznia 1885 r.
Polski akt urodzenia z 1889 r. (rejestracja z opóźnieniem; faktyczne urodzenie odnotowano na 1882 r., zarejestrowane w 1889 r. z powodu nieobecności ojca) traktuje się jako rozstrzygający dla sprawy polskiej. Amerykańska deklaracja zamiaru (Declaration of Intention) Eliasa z 1923 r. oraz wniosek naturalizacyjny (Petition) z 1928 r. wskazują 5 stycznia 1885 r., „Lumzig” (Łomża) — skorygowano 29 VII 2026 r. na podstawie odzyskanych dokumentów; wcześniejsza wersja tej strony podawała, że deklaracja wskazuje 1889 r. Uwaga dla pełnomocnika: same wskazania wieku w kilku ostrowskich aktach sugerują urodzenie około 1884 r., co jest bliższe amerykańskiej dacie 1885 r. niż dacie 1882 r. — należy być przygotowanym na wyjaśnienie daty rejestracji z opóźnieniem. Przy każdej z tych dat Elias mieścił się w chwili naturalizacji w maju 1928 r. w przedziale 17–50 lat objętym obowiązkiem wojskowym (45 lat wg aktu polskiego, 43 wg dokumentów amerykańskich).
4. Nazwisko Bessie ustalone ostatecznie jako Tofel
Nie Toffel, nie Tofelj ani inne warianty. Jej ojciec nazywał się Froim Fiszek Tofel (introligator), a jej matka nazywała się z domu Frejda Jałowiec. Są to imiona i nazwiska dziadków praprababki, których potwierdzenia może oczekiwać Wojewoda.
Czego to NIE rozstrzyga
Czy Elias faktycznie odbył służbę z poboru 1905 r., czy też uzyskał odroczenie lub zwolnienie.
Czego konkretnie dotyczyło rozstrzygnięcie o „niewydaniu paszportu” z 1912 r. (wpisu w dzienniku, do którego odsyła adnotacja, nie ma w tłumaczeniu).
Czy wskazana w dokumentach amerykańskich data urodzenia 5 I 1885 r. (deklaracja zamiaru + wniosek naturalizacyjny — skorygowano 29 VII 2026 r. po wcześniejszym błędnym przytoczeniu daty „1889”) rodzi jakiekolwiek ryzyko przed Wojewodą. Niemal na pewno nie — organy polskie opierają się na polskim dokumencie pierwotnym — pełnomocnik powinien jednak być gotów wyjaśnić rozbieżność 1882/1885 w powiązaniu z rejestracją z opóźnieniem.
Czy Basza Sura kiedykolwiek nabyła obywatelstwo amerykańskie (wniosek USCIS G-1041 pozostaje w toku).